
Dijkwerkers. Detail van een kaart uit het atelier van Jan van Scorel 1552.
Al vanaf de 13e eeuw was er in Noord-Holland Noord sprake van bedijkingswerkzaamheden; onder andere de Westfriese Omringdijk ontstond in deze periode. Desondanks viel het Noorderkwartier regelmatig ten prooi aan nieuwe stormvloeden, waaronder de beruchte Sint-Elisabethsvloed in 1421 en de Allerheiligenvloed in 1570, waarbij grote gebieden onder water kwamen te staan. Als gevolg van deze stormvloeden ontstond tussen Petten en Callantsoog een zeegat dat Sipe (wat ‘geul’ betekent) werd genoemd. Dit zeegat, dat tot de Westfriese Omringdijk doorliep, was voor het achterland een groeiende bron van veenafslag en wateroverlast.
In de 16e eeuw nam Jan van Scorel (Schoorl 1495, Utrecht 1562), schilder, kanunnik, ondernemer en kosmopoliet, het initiatief tot de definitieve bedijking van de Zijpe. Hij maakte daar ook een plan voor, dat hij ‘Nova Roma’ noemde. Pogingen tot droogleggen in 1555 en 1570 mislukten, maar in 1597 werd de dijk om de Zijpepolder toch gedicht, gelijk met die van de Hazepolder, nabij Petten. Het was de eerste echt grote droogmakerij die met een stelsel van windmolens werd drooggelegd. Het succes van dit project maakte het daarna makkelijker om fondsen te werven voor het droogleggen van andere grote wateren als Beemster en Schermer, wat de veiligheid van Westfriesland ten goede kwam.
In het Stedelijk Museum Alkmaar opende begin oktober de tentoonstelling “Van water naar land: Jan van Scorel en Pé Okx.”

foto sjaak bos ©2026
Jan van Scorel kon zich in de 16e eeuw nieuw land voorstellen in een gebied vol water. Zijn verbeeldingskracht hielp mee om dat toekomstbeeld werkelijkheid te maken. Zijn plan zou het gebied voorgoed veranderen. Ook visual artist Pé Okx (Amsterdam 1951) onderzoekt het landschap. Zijn werk nodigt uit stil te staan bij de grond onder onze voeten en bij de manier waarop wij daar vorm en betekenis aan geven. De combinatie Jan van Scorel en Pé Okx verbindt verleden en heden en laat zien hoe verbeeldingskracht het landschap steeds opnieuw vormt.
Pé Okx maakte voor de tentoonstelling o.a. een digitale installatie die je een kijk geeft op de Zijpepolder van 2026. De kunstenaar nodigt je uit om dit landschap te onderzoeken. Wat zou je hier willen toevoegen, weghalen of beschermen? Bijvoorbeeld: wat gebeurt er als het land weer onder water komt te staan, of als wonen meer ruimte krijgt? Een interactief knoppensysteem maakt het vervolgens voor de bezoekers mogelijk om het landschap naar zijn hand te zetten.
De tentoonstelling is te bezoeken tot 28 februari 2027 in het Stedelijk Museum Alkmaar – Canadaplein 1, 1811 KE Alkmaar
(Er is in deze tekst gebruik gemaakt van teksten uit de tentoonstelling)